از انتظار از كوىسو عبور كرده و از دامنه‌ى شرقى كوه صعود كردند . بيش‌تر از چند تير تفنگ شليك نشد . شامل كه احساس كرد جنگ را باخته است فقط يك كلمه به زبان آورد : « مكتوب » ( يعنى چنين مقدر بوده است ) و بدون قيد و شرط تسليم شد . امپراتور فاتح « 1 » گذشت نشان داد و امام را به كالوقا « 2 » تبعيد كرد . كمى بعد شيخ اجازه يافت به مكه برود و [ تقريبا در آستانه‌ى ] هشتاد سالگى ، درحالىكه از دو چشم كور شده بود در آنجا « 3 » درگذشت ( 1797 - 1871 ) [ 1212 - 1287 ] . از فرزندان امام يكى به نام جمال الدين كه در اكولگو « 4 » زندانى شده بود ، بعد از تحصيل در روسيه آجودان امپراتور شد ، ولى چون مدتى بعد با شاه‌زادگان چاوچاوادزه مبادله و به پدرش مسترد گرديد از فرط غصه و افسردگى درگذشت . دو فرزند ديگر شيخ در ارتش روس خدمت مىكنند و آدم‌هاى متشخصى هستند . تمام يكشنبه را براى بازديد از گونيب گذرانديم . سرگرد تريف براى ما اسبانى تهيه كرده بود كه زينشان بسيار بلند و ركابشان بسيار كوتاه بود و از اينكه زين‌هاى خود را در شورا گذاشته بوديم ، خيلى تأسف خورديم . براى پيمودن كوهستان بيش از هشت ساعت وقت لازم بود و در تمام اين مدت يك سروان آوارى به همراه چهار چريك بومى ما را راهنمايى كردند . يكى از چريك‌ها ، پيرمردى بود با ريش سفيد كه تا آخرين لحظه‌ها از زمره‌ى مريدان وفادار امام بوده است . قلعه در قسمت پهنه‌ى هموار و پايينى قرار داشت . در وسط جايگاه توپ‌هاى « شامل » را نشانمان دادند كه به‌طور درهم و برهم در پاى ديوار كليسا روى هم انباشته شده بود . راه كالسكه‌رو كه از پيچ و خم‌هاى سخت و دشوار تا سطح هموار فوقانى بالا مىرفت ، قسمت اعظمش از وسط پل روى دره كشيده شده بود . در بيشه‌ى كوچكى از درختان قان ، سنگ يادبودى بر بالاى يك كوشك هشت ضلعى قرار داده بودند كه يادآور محلى بود كه در آنجا ژنرال بارياتينسكى پيشنهاد تسليم امام را دريافت كرده بود . روى

--> ( 1 ) . منظور الكساندر دوم ، تزار روسيه است كه از سال 1855 تا 1881 امپراتور روسيه بود . اين مسيحى اورتودكس بعد از تسلط بر شيخ شامل مسلمان ، رأفت و بزرگوارى عجيبى از خود نشان داد ؛ به اين صورت كه هنگام به حضور پذيرفتن وى براى اينكه اهانتى به او نشود ، دستور داد اسلحه‌اش را از او نگيرند . م . ( 2 ) . Kalouga : يكى از شهرهاى متوسط روسيه . م . ( 3 ) . گويا شيخ شامل در مدينه درگذشته است . م . ( 4 ) . Akoulgo